Vào kỳ 2 của lớp 9 (1969) và bắt đầu lớp 10, do nhu cầu học hành nhiều và chuẩn bị tốt nghiệp nên nhà trường đã yêu cầu học sinh ở xa phải trọ. Học sinh quê Trường Yên khăn gói quả mướp, khoác ruột tượng gạo, gánh củi, nước mắm, muối và nồi niêu để đi ở trọ tại làng Ninh Nhất, Hoa Lư, Ninh Bình.
Thời gian đầu, tôi ở trong một gia đình gần nhà thờ họ Nguyễn Tử (quê hương Nguyễn Tử Quảng, BKAV nổi tiếng). Nhà ấy cũng có hai anh học trong trường nhưng dốt quá. Tôi và vài bạn cố giúp mà không thể được. Hai anh em toàn đánh nhau mà ông bố không thể bảo được. Mẹ mất sớm, cảnh gà trống nuôi con, khó trăm bề.
Bác Chồi ở thôn Ích Duệ có con trai tên là Nguyễn Tử Duy, người từng đi dạy học trên Trường Yên và trọ tại nhà bác ruột tôi là Giang Tử Thành. Anh Duy và anh Giang Tử Nhật, con bác ruột tôi, đi chiến trường mấy năm trước và đã hy sinh. Hai gia đình ấy thân thiết nhau đến mãi tận sau này khi các cụ mất, đám con cháu mới ít đi lại.
Khi biết tôi trọ ở nhà khác, bác Chồi bắt tôi về ở với bác dù nhà đã có hai em lớp dưới (chuyên toán) là Hiếu và một bạn nữa. Đi bộ qua Ninh Hòa nên tôi rất thân với Vũ Đức Ninh (10D). Ninh tỏ ý muốn ở cùng tôi nên bác Chồi phải chứa tới 4 học trò. Hai đứa ở trong buồng ở nhà ngang, tôi và Ninh ở một gian trên nhà thờ. Gia đình có 4 cô con gái và 2 em trai bé tý. Lúc ăn cơm chung ngoài sân, cứ tưởng đây là một tổ sản xuất.
Ích Duệ, cũng như bao xóm khác ở Ninh Nhất, rất nghèo, chỉ có khoai lang, khoai tây và lúa, không có nghề phụ để kiếm tiền. Viết bài tập làm văn về chị Dậu trên lớp nhưng khi về tới nhà trọ ngoài đời, cảnh như trong Tắt Đèn lại hiện lên.
Bố mẹ tôi ở ngã ba Hoàng Long và sông Chanh đã nghèo, nhưng so với bác Chồi, đói khổ ở vùng tôi chưa thấm vào đâu. Ăn cơm độn khoai, dong riềng, cháo lá rau lang hái ngoài đồng, đôi lúc ăn bánh đúc cháo cám, rồi cả cám lợn.
Chúng tôi góp gạo, giúp gia đình phần nào thêm chút cơm trong nhà cho hai em bé. Hai bạn lớp chuyên toán, ăn bên bếp tập thể của nhà trường, có đỡ hơn. Ninh và tôi ăn chung với nhà bác để cơm cháo có nhau.
Chúng tôi đang tuổi lớn (16-17), ngoài nỗi lo học, lo thi tốt nghiệp, còn lo đói khát. Ước mong được một bữa no cơm sao mà khó thế. Thỉnh thoảng bác chủ mời khoai lang luộc rồi vùi, đói quá xơi cả vỏ. Đôi lúc hoa mắt, Ninh và tôi ra ruộng nhổ trộm khoai lang mới lớn, lấy mấy củ ăn sống.
Có ao cá nhưng chỉ bắt để bán, mua thức khác kể cả đong gạo. Có hôm bác sai Ninh mang lưới xuống ao bắt được khá nhiều cá và bữa đó thành ngày hội vì được chút canh cá chua nấu dưa. Dù nghèo nhưng khi về Tết, bác bắt một con cá to gửi biếu bố mẹ tôi.
Sỹ tử của Ích Duệ...bây giờ
Hai bác rất tốt với học sinh ở trọ, quí như con cái trong nhà. Mỗi lần có giỗ tết, ăn uống ngon bao giờ cũng được phần, đi chợ về cũng chia quà. Đôi lúc, nhìn mâm cơm không có gì, bác gái nước mắt lưng tròng bảo “Từ mai, các anh ăn riêng để đỡ khổ với nhà này”. Nói vậy thôi, chưa bao giờ dám nấu riêng, dù nhà Ninh rất khá giả và gia đình tôi cũng đỡ hơn nhiều so với trước.
Chúng tôi không phải mang củi, chỉ cần mang gạo, nước mắm, đôi khi chút mì chính hay cá thịt kho mà mẹ cố để phần cho đứa con học xa vất vả. Các bạn ở trọ nhà khác thì khá hơn nhưng gia chủ bắt bẻ đủ thứ, kể cả mang củi từ Trường Yên xuống. Sau này có bếp dầu hỏa nên thỉnh thoảng bọn tôi tự bồi dưỡng ôn thi bằng cháo gạo nấu với đường.
Làng này muối su hào cả củ. Ra ruộng nhổ, cắt rễ, lá, để nguyên vỏ, rồi cho vào chum muối để dùng mùa Đông sang Hè. Ngày nào cũng một món su hào muối, Ninh cắt khúc như quân cờ và bảo đây là giò, ăn với cơm trộn khoai hay dong riềng. Hoặc món rau cần muối, bắp cải hay rau lang luộc chấm nước mắm. Có đĩa lạc rang (lạc Ích Duệ nhỏ nhưng bùi) với muối để đưa cơm là sang hơn một chút.
Bể nước mưa hứng từ mái nhà thờ dùng cả năm cho nấu nướng. Lúc nào hết thì dùng nước giếng đỏ ngầu, múc vào chum để lắng cặn và dùng làm nước ăn. Tắm giặt bằng nước giếng hay ra ao.
Sau vài tháng đã thấy thế nào là dùng nước bẩn. Cả 4 đứa bị ghẻ khắp người. Khi đó cả trường đều bị nạn ghẻ hành hạ. Học sinh đầy mùi diêm sinh hay kẽ tay tím mầu thuốc.
Sự nghèo khó cũng không làm tình cảm nghèo đi. Sau này, dù tôi đã đi nước ngoài, công tác ở Hà nội, nhưng ở quê, khi có giỗ chạp, cưới xin hay ngày Tết, mẹ tôi thường mời hai bác lên, hoặc mẹ tôi xuống đó. Đi nước ngoài về (1973, 1977), tôi đến thăm hai bác, mừng tủi biết bao nhiêu. Chợt thấy may mắn như mình có người mẹ thứ hai trong đời.
Tôi đã đi rất nhiều nơi trên thế giới, từng chứng kiến cảnh lầm than của những kiếp người và bản thân từng chịu đói khát. Nhưng quả thật, ăn cơm độn khoai với su hào muối, ăn cháo cám, ghẻ lở vì tắm nước ao tù, đói kém hành hạ, để lại cho tôi ấn tượng thật khó phai suốt mấy thập kỷ.
Ba mươi năm sau (2000) quay lại mái nhà xưa, mọi thứ đã đổi khác. Bác trai đã về trăm tuổi. Các em trong nhà không còn nhớ tôi nhiều. Bác gái chân tay run run nhưng vẫn nhớ rõ về những năm tháng trọ học của đám học trò.
Hoa Lư yêu dấu. Ảnh: anh Duy Mẫn cung cấp.
Đứng trước ngõ thân quen, tôi bỗng như thấy hôm qua. Chợt thương cảm một kiếp người, đói khổ cho đến lúc nhắm mắt, dù là mẹ liệt sỹ, đất nước hòa bình mấy thập kỷ, miền quê cách thị xã Ninh Bình hoa lệ vài cây số. Khi tôi viết những dòng này (3-2009), Ninh Nhất đã về với thị xã Ninh Bình và bác Chồi gái cũng không còn.
Ghi lại câu chuyện này để nhớ ơn những gia đình ở Ninh Nhất đã cưu mang học trò thời đó. Tuy đói rét nhưng lòng thương yêu đồng loại dưới mái tranh nghèo của họ đã sưởi ấm tâm hồn chúng tôi suốt cuộc đời.
Hiệu Minh. 3-2009.
PS. Thôn Ích Duệ ở tại xã Ninh Nhất (Thư Điền), huyện Hoa Lư, gần thị xã Ninh Bình. Gần đó là Tam Cốc, Bích Động, Cố Đô Hoa Lư. HM đi học cấp 3 Lương Văn Tụy trong suốt 3 năm liền tại thôn này.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét